Dünya nüfusunun yarısından fazlası şehirlerde yaşıyor ve bu oranın önümüzdeki yıllarda daha da artması bekleniyor. Şehirler ve kentsel alanlar, Dünya'nın kara yüzeyinin yaklaşık %3'ünü kaplamasına rağmen, küresel enerji tüketiminin ve sera gazı emisyonlarının yaklaşık %70’inden sorumlu.
Bu alanlar aynı zamanda sıcak hava dalgalarından, seller ve kuraklığa kadar iklim risklerinin en yoğun hissedildiği yerlerdir. Peki iklim değişikliğiyle mücadelede şehirler ve kentsel alanları, hem emisyonlarını azaltan hem de değişen iklime uyum sağlayan yapılara dönüştürebilir mi?
İklim Dostu ve Dirençli Şehir
İklim dostu dirençli şehirler, iklim değişikliğinin getirdiği kuraklık, aşırı yağış, taşkın ve sıcak hava dalgaları gibi krizlere karşı kendini koruyabilen, karbon ayak izini en aza indiren ve olası afetlerden sonra hızla toparlanabilen modern yerleşim alanlarıdır.
İklim dostu (azaltım odaklı) şehirler; fosil yakıt kullanımını azaltan, yenilenebilir enerjiyi teşvik eden, sıfır karbon ve döngüsel ekonomi ilkelerini benimseyen kentlerdir. Temiz enerji kullanımı, enerji verimli binalar ve sürdürülebilir ulaşım temeliyle emisyonları azaltmayı hedefler.
Dirençli (Uyum Odaklı) şehirler; sel, deprem, kuraklık ve ısı adası etkisi gibi şoklara karşı fiziksel altyapısını güçlendiren, kriz anında hizmetlerini sürdürebilen ve hızla eski haline dönebilen yerleşimlerdir. Bu şehirler, potansiyel felaketlere karşı sadece savunma değil, aynı zamanda hızla toparlanma kapasitesine de sahiptir.
Bu iki tanım birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. Emisyonları azaltmadan yalnızca uyum sağlamak sorunu büyütür. Yalnızca azaltıma odaklanmak ise şehirleri bugün yaşanan etkilere karşı savunmasız bırakır. Gerçek dönüşüm, bu iki bakış açısının aynı masada planlanmaya başlaması ile başlar.
Şehirlerdeki Başlıca Riskler
Kentsel ısı adası etkisi: Şehirlerin betonlaşma, asfalt ve yoğun insan faaliyetleri nedeniyle çevresindeki kırsal ve doğal alanlara kıyasla daha yüksek sıcaklıklara sahip olması durumudur. Beton ve asfalt gibi yüzeylere hapsolan ısı nedeniyle şehir merkezleri çevre bölgelere göre belirgin biçimde daha sıcak olur. Bu durum özellikle yaz aylarında yaşanabilecek sağlık sorunlarını ve soğutms odaklı enerji talebini artırır.
Sel ve taşkın; Asfalt ve beton gibi geçirimsiz yüzeyler yağmur suyunun toprağa sızmasını engeller, su yüzey akışına dönüşerek yolları ve yapıları aşındırır. Kısa sürede düşen yoğun yağışlar altyapıyı kapasitesinin karşılayamayacağı seviyelere çıkar.
Üstü kapatılan, daraltılan veya dolgu yapılan dere yatakları, yoğun yağışlarda suyun doğal akış yolunu bulamamasına ve taşkınlara neden olur.
Kanalizasyon hatlarının ve su şebekelerinin dolması, kirli suyun sokaklara ve binalara taşmasına yol açar.
Kuraklık ve su stresi; şehirleşme, artan nüfus, iklim değişikliği, azalan yağışlar ve artan su talebi kentleri kuraklık ve su stresi tehdidiyle karşı karşıya bırakmaktadır. Kuraklık, toprak ve bitki örtüsünün nemini kaybetmesiyle şehirlerdeki ısı adası etkisini artırır.
Deniz seviyesi yükselmesi; iklim değişikliği ve küresel ısınmanın etkisiyle özellikle kıyı yerleşim alanlarını doğrudan tehdit eden en önemli çevresel krizlerden biridir. Kıyı kentlerindeki altyapı, konut ve ekonomik faaliyetler risk altındadır. Deniz seviyesinin yükselmesi, alçak kıyı kesimlerinde yer alan mahallelerin, sokakların ve altyapının su altında kalmasına yol açar.
Kıyı kesimlerindeki yeraltı su depolarına ve akiferlere sızarak içme suyu kaynaklarını tuzlu ve kullanılmaz hale getirir.
Deniz seviyesi yüksek olduğunda, fırtına dalgaları ve kabarmaları daha fazla iç kesimlere ilerler. Bu durum, kıyı şehirlerindeki binaların, elektrik ve kanalizasyon altyapısının her fırtınada ağır hasar almasına neden olur.
Kıyı şeridinde yer alan limanlar, lojistik merkezler ve endüstriyel tesisler su baskınları sebebiyle işlevini yitirme tehlikesi yaşar.
Orantısız etki: Yaşlılar, çocuklar ve düşük gelirli haneler iklim risklerinden en çok etkilenen gruplardır. Bu nedenle uyum politikaları, adalet ilkesini de gözetmelidir.
İklim risklerine hazırlıksız yakalanmanın bedeli, önlem almanın maliyetinden çok daha yüksektir. Örneğin; k sel sonrası onarım maliyeti, kesintiye uğrayan ticaret, artan sağlık harcamaları ve değer kaybeden varlıklar, uzun vadede şehir ekonomilerini zorlar. Buna karşılık dirençli altyapıya yapılan yatırımlar enerji tasarrufu, daha düşük hasar maliyeti, artan gayrimenkul değeri ve daha sağlıklı bir şehir yaşamı olarak geri döner. Erken harekete geçmek, hem güvenli hem de ekonomik bir tercihtir.
Şehirleri İklim Dostu ve Dirençli Kılan Yaklaşımlar ve Çözümün Yapı Taşları
Şehirleri iklim dostu ve dirençli (resilient) kılan yaklaşımlar; sıcaklık artışları, ani taşkınlar, kuraklık ve aşırı hava olayları gibi iklim krizinin getirdiği ani şoklara karşı kentin fiziksel, ekolojik, ekonomik ve sosyal olarak uyum sağlamasını, çökmeyen, zarar görmeden ve hızla toparlanabilen kentsel alanları hedefler, o sebeple bu şehirler tek bir büyük projeyle değil, birbirini tamamlayan doğayla uyumlu mühendislikten, güçlü toplumsal yapıya kadar birçok uygulamayla inşa edilmelidir.
Bu çerçevede öne çıkan bazı yaklaşımlar ile çözümsel yapı taşlarını beş ana alanda toplayabiliriz.
1. Doğa Temelli Çözümler ve Yeşil Altyapı: Kentleri beton yığınından çıkarıp yaşayan birer ekosisteme dönüştürmek ilk adımdır.
Sünger Şehir Modelleriyle, yağmur suyunu yeraltına sızdıran geçirimli asfaltlar, yağmur bahçeleri ve yeşil çatılar ile sel riski azaltmak, Şehirlerde Yeşil Koridorlarla, şehir içindeki parkları ve ormanlık alanları birleştirerek hem biyoçeşitliliği korumak hem de kentsel ısı adası etkisini düşürmek, Sulak Alanların Korunmasıyla, deniz kıyısındaki yeşil alanları, deltaları ve akarsu yataklarında doğal bariyerler oluşturmak mümkündür.
2. Sürdürülebilir İmar ve Kentsel Tasarım: Şehirlerin fiziksel olarak büyüme ve inşa edilme biçimi iklim senaryolarına göre güncellenmelidir.
Mikroklimatik Tasarımla, binaların rüzgar akışını engellemeyecek ve güneş ışığından minimum ısı yükü alacak şekilde konumlandırılması, İklim Duyarlı Malzemelerle, yoğun sıcaklığı emmeyen, yansıtan açık renkli yol ve çatı malzemelerinin (serin çatılar) kullanımı, Risk Bazlı Zonlamayla, sel yatakları, heyelan bölgeleri ve kıyı şeritlerinin kesinlikle imara kapatılması, Mahalle Ölçeğinde Planlamayla, iş, okul, sağlık ve alışveriş merkezleri gibi kişisel ihtiyaçların kısa bir yürüyüş ya da bisiklet mesafesinde olduğu şehirleşme yapılanması direnç etkisini artıracaktır.
3. Akıllı ve Esnek Altyapı Sistemleri: Şehirlerin temel can damarlarının afet anında bile çalışmaya devam etmesi gerekir.
Merkeziyetsiz Enerji Şebekeleriyle, Şehri tek bir büyük santrale bağlamak yerine, mahalle bazlı güneş ve rüzgar enerjisi (mikroşebekeler) ile enerji kesintilerinin önüne geçilmesi, Döngüsel Su Yönetimiyle, atık suların arıtılarak park sulamasında veya sanayide yeniden kullanılması, gri su sistemlerinin zorunlu hale getirilmesi, Dayanıklı Ulaşım Ağıyla, sel veya fırtınada alternatif rotalar sunabilen, raylı sistem ağırlıklı ve emisyonsuz toplu taşıma altyapısı kurulması dirençliliği artıracaktır.
4. Veri Odaklı Yönetim ve Dijital İkizler: Geleceği öngörmek için teknolojinin gücünden yararlanılmalıdır.
Kentsel Dijital İkizler Yapılanmasıyla, şehrin 3 boyutlu dijital kopyasını çıkararak simülasyonlar (Örn: "Buraya 50 yılın en büyük yağmuru yağarsa ne olur?") üzerinden risk analizi yapılması, Sensör Ağlarıyla (IoT), Hava kalitesini, baraj doluluk oranlarını ve toprak nemini anlık izleyerek krizleri büyümeden önlemek alıanacak tedbirler için önemlidir.
5. Toplumsal Dayanıklılık ve Sosyal Adalet: İklim krizi herkesi eşit etkilemez bu yüzden çözümler, insanı odak noktasına almalıdır.
Risk Haritaları ve Erken Uyarı Sistemleriyle, aşırı hava olaylarını yapay zeka ve meteorolojik verilerle önceden tahmin edip halka anında ulaştıran dijital altyapıların kurulması, Kırılgan Grupların Korunmasıyla, yaşlılar, çocuklar ve düşük gelirli mahalleler için aşırı sıcaklarda sığınabilecekleri "serinleme merkezleri" kurulması, Katılımcı Yönetimiyle, mahalle komiteleri kurarak halkın iklim eylem planlarına dahil edilmesi ve afet bilincinin artırılması veriye dayalı planlama ve zamanında uyarı, can ve mal kayıplarını önemli ölçüde azaltabilir.
Bu yaklaşımların ortak noktası, iklim risklerine karşı alınan önlemlerin aynı zamanda yaşam kalitesini artırmasıdır. Daha yeşil, daha serin ve daha yürünebilir şehirler, yalnızca iklime değil, insanlara da iyi gelecektir.
Türkiye'de Mevcut Durum
Türkiye, 2053 Net Sıfır emisyon hedefini ve Paris Anlaşması kapsamındaki taahhütlerini ulusal politikalarının merkezine alarak bu çerçevede bir yandan iklim mevzuatı güçlendrirken diğer yandan emisyon azaltımı ve uyum çalışmalarına hız vermiştir.
Büyükşehir belediyelerinde iklim eylem planları hazırlama çalışmaları başlatılmış, enerji verimliliği ve afet dayanıklılığı daha fazla öne çıkan kentsel dönüşüm projelerine hız verilmiştir. Sıfır atık uygulamaları, bisiklet yolları ve yağmur suyu hasadı gibi yerel girişimler de yaygınlaşmaktadır. Ülkemizin coğrafi konumu nedeniyle Akdeniz havzasının iklim değişikliğine en duyarlı bölgelerinden biri olarak ön plana çıkıyor olması bu bölgedeki kuraklık ve su stresinin gün geçtikçe artıyor olması ısı dalgaları, orman yangınları, kuraklık ve ani seller, karşısında uyum çalışmalarının hızlanması gerektiğini açıkça göstermektedir ki bu noktada kamu, yerel yönetimler, özel sektör ve sivil toplum arasındaki iş birliği önemlidir.
Biz Ne Yapabiliriz?
İklim dirençli şehirlerde direnç etkisini ve başarısını artırmak için bireysel alışkanlıkların değişmesi ve toplumsal dayanışmanın güçlenmesi kritik bir rol oynar.
Bireysel olarak; atılacak adımlar, kentsel kaynaklar üzerindeki baskıyı azaltır ve kişisel dirençliliği artırır.
- Evlerde yağmur suyu hasadı üniteleri kurmak. Gri suları (duş ve lavabo suları) bahçe sulamada yeniden kullanmak. Enerji tasarruflu cihazlar ve LED aydınlatmalar tercih etmek.
- Binalarda ısı yalıtımı yaptırarak enerji talebini düşürmek. İmkan varsa çatı ve balkonları bitkilendirerek "kent ısı adası" etkisini azaltmaya katkıda bulunmak.
- Kısa mesafelerde yürümek veya bisiklet kullanmak. Toplu taşıma araçlarını tercih etmek veya araç paylaşımı (carpooling) yapmak.
- Sıfır atık felsefesini benimsemek. Organik atıkları kompost yaparak toprağa geri kazandırmak. Yerel ve mevsimsel gıdaları tüketerek karbon ayak izini düşürmek.
- Aile afet ve acil durum planı hazırlamak. Evlerde iklim krizine bağlı risklere (sel, fırtına vb.) karşı acil durum çantası bulundurmak.
Toplumsal olarak; atılacak adımlar, mahalle ölçeğinde dirençlilik ağları kurarak yerel yönetimlerin gücünü artırır.
- Yaşlılar, çocuklar ve kronik hastalar gibi iklim krizine karşı kırılgan grupları haritalandırmak. Aşırı sıcaklarda veya afet anlarında bu kişilere destek olacak gönüllü ağları kurmak.
- Boş kamu arazilerini veya mahalle aralarını kolektif kent bostanlarına dönüştürmek. Bu bostanlar hem gıda güvencesi sağlar hem de toprağın suyu emmesini kolaylaştırarak sel riskini azaltır.
- Belediye meclisi toplantılarına katılmak. Kent konseylerinde iklim odaklı kararlar alınması için baskı oluşturmak. Mahalledeki yeşil alanların imara açılmasını önlemek için sivil toplum kuruluşlarıyla (STK) ortak hareket etmek.
- Okullarda, muhtarlıklarda ve halk eğitim merkezlerinde iklim okuryazarlığı seminerleri düzenlemek. İlk yardım ve afet yönetimi eğitimlerini mahalle geneline yaymak.
Sonuç
İklim dirençli şehirler inşa etmek, yukarıdan aşağıya (devlet/belediye) gelen çözümler ile aşağıdan yukarıya (birey/toplum) yükselen hareketlerin birleşmesiyle mümkündür.
İklim dostu ve dirençli şehirler tesadüfen ortaya çıkmaz; bugün alınan planlı kararların, yapılan yatırımların ve kurulan iş birliklerinin sonucudur. Kamu, özel sektör, finans kuruluşları ve vatandaşlar aynı hedefe yöneldiğinde şehirlerimizi iklim değişikliğine karşı daha güçlü, yaşanabilir ve adil hale getirebiliriz.